Kỷ tử là gì? Giá trị dinh dưỡng và cách dùng kỷ tử đúng cách

Kỷ tử – còn gọi là câu kỷ tử hay goji berry – là loại trái nhỏ màu đỏ cam quen thuộc trong ẩm thực và văn hóa dưỡng sinh phương Đông suốt hơn 40 thế kỷ qua. Vậy kỷ tử là gì, mọc ở đâu, và vì sao vùng Ninh Hạ (Trung Quốc) được xem là gốc chuẩn của loại quả này? Bài viết dưới đây tổng hợp thông tin tham khảo để anh/chị có cái nhìn đầy đủ trước khi chọn mua.

Kỷ tử là trái gì? Trồng ở đâu nổi tiếng?

Kỷ tử là quả của loài cây bụi thân gỗ thuộc họ Cà (Solanaceae), tên khoa học Lycium barbarum. Cây trưởng thành cao khoảng 1–3m, quả mọng nhỏ dài 1–2cm, chín vào khoảng tháng 6 đến tháng 10 hằng năm. Khi vừa chín, vỏ quả mềm, vị ngọt thanh; sau khi sấy khô đúng cách, quả co lại còn khoảng 1/3 kích thước ban đầu nhưng vẫn giữ màu đỏ cam tự nhiên.

Trên thế giới có hơn 80 loài thuộc chi Lycium, nhưng phổ biến nhất để dùng làm thực phẩm là Lycium barbarum (kỷ tử đỏ), chủ yếu trồng ở Ninh Hạ – Trung Quốc.

Ninh Hạ là khu tự trị nhỏ ở Tây Bắc Trung Quốc, nằm ven sông Hoàng Hà, diện tích chỉ bằng khoảng một nửa tỉnh Nghệ An nhưng cung cấp một tỷ trọng lớn sản lượng kỷ tử cao cấp toàn cầu. Vùng này có 4 điều kiện tự nhiên đặc trưng giúp trái kỷ tử tích lũy nhiều dưỡng chất:

• Độ cao 1.100–1.500m so với mực nước biển, nắng gắt ban ngày giúp tích đường tự nhiên, đêm lạnh giúp quả ít bị sâu bệnh phá hoại.
• Đất kiềm pH 8,2–8,8, phù sa sông Hoàng Hà giàu khoáng kiềm (đặc biệt natri & kali) tạo vị ngọt hậu đặc trưng.
• Khí hậu khô, lượng mưa dưới 200mm/năm, quả khô tự nhiên ngay trên cây.
• Khoảng 3.000 giờ nắng/năm – nhiều hơn khoảng 1,5 lần so với vùng trồng kỷ tử ở Hà Bắc hay Cam Túc.

Từ năm 1995, kỷ tử Ninh Hạ chính thức trở thành sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý quốc gia của Trung Quốc, tương tự cách rượu vang Champagne gắn với vùng Champagne (Pháp) hay nước mắm gắn với Phú Quốc (Việt Nam).

Giá trị dinh dưỡng của kỷ tử

Theo dữ liệu USDA FoodData Central và tiêu chuẩn quốc gia GB/T 18672-2014 (Trung Quốc), trung bình trong 100g kỷ tử khô loại 1 chứa khoảng:

• Năng lượng: 349 kcal
• Đạm (protein): 14,3g
• Carbohydrate: 77,1g – trong đó đường tự nhiên khoảng 46g, chất xơ khoảng 13g
• Vitamin A (RAE): 26.822 IU
• Vitamin B2: 1,3mg
• Kẽm: 1,3mg
• Polysaccharide LBP (hoạt chất đặc trưng của kỷ tử): 5–8g

Đáng chú ý, kỷ tử chứa cả 8 axit amin thiết yếu và 11 axit amin không thiết yếu – khá hiếm gặp ở thực vật. Hàm lượng carotenoid (zeaxanthin và beta-carotene) trong kỷ tử cũng thuộc nhóm cao trong các loại quả phổ biến.

Lưu ý: đây là số liệu thành phần dinh dưỡng tham khảo từ các nguồn công khai, không phải khuyến nghị y tế. Kỷ tử là thực phẩm bổ dưỡng, không phải thuốc chữa bệnh.

Dùng kỷ tử mỗi ngày bao nhiêu là đủ?

Lượng dùng tham khảo phổ biến theo độ tuổi (không phải chỉ định y tế, chỉ là mức tham khảo thông thường trong dinh dưỡng):

Có thể dùng kỷ tử theo nhiều cách: pha trà cùng táo đỏ hoặc hoa cúc, nấu chè, cho vào cháo hoặc món hầm, hoặc ăn trực tiếp như một món ăn nhẹ. Không nên lạm dụng – dùng liên tục quá 30g/ngày có thể gây khó tiêu, đầy bụng do hàm lượng polysaccharide cao.

Cách chọn kỷ tử ngon, chuẩn gốc Ninh Hạ

Kỷ tử loại đặc ưu (loại 1) thường có kích thước to, đều nhau, màu đỏ cam tự nhiên (không rực rỡ đều tăm tắp một cách bất thường), ít hạt lép. Khi chọn mua, anh/chị nên ưu tiên sản phẩm có công bố ATTP và phiếu kiểm nghiệm rõ ràng, ghi rõ vùng nguyên liệu.

Ngoài kỷ tử sấy khô truyền thống, thị trường hiện có thêm dòng kỷ tử khóa tươi – được xử lý ở nhiệt độ thấp (-18°C) ngay trong ngày thu hái thay vì phơi/sấy ở nhiệt độ cao, nhờ vậy giữ được độ mềm mọng và không cần qua công đoạn dùng lưu huỳnh để giữ màu như một số cách chế biến truyền thống. Anh/chị có thể xem thêm sự khác biệt cụ thể giữa hai loại trong bài Kỷ tử khóa tươi khác gì kỷ tử khô truyền thống?.